І бөлім. Теориялық-методологиялық негіздер
§4. Ағаш өсімдіктерінің тіршілік формалары және биоморфологиялық жіктелуі
Оқу мақсаты
Ағаш өсімдіктерінің тіршілік формалары мен биоморфологиялық жіктелу принциптерін ғылыми тұрғыдан түсіндіру және олардың экологиялық бейімделу ерекшеліктерімен байланысын анықтау.
Өсімдіктердің тіршілік формасы – бұл олардың қоршаған орта жағдайларына ұзақ уақыт эволюциялық бейімделуінің нәтижесінде қалыптасқан сыртқы морфологиялық және биологиялық ұйымдасу типі. Басқаша айтқанда, тіршілік формасы өсімдіктің тек сыртқы пішінін ғана емес, оның тіршілік стратегиясын, өсу сипатын, жаңару ерекшелігін және экологиялық тұрақтылығын сипаттайды.
Кристен Раункиер (Christen C. Raunkiaer)
1860-1938
Бұл ұғымды ғылыми айналымға жүйелі түрде енгізген дат ботанигі болып есептеледі. XX ғасырдың басында ол өсімдіктердің тіршілік формаларын олардың сыртқы морфологиялық белгілеріне ғана емес, ең алдымен қоршаған орта жағдайларына бейімделу стратегиясына негіздей отырып жіктеу қажеттігін дәлелдеді.
Раункиердің негізгі ғылыми идеясы – өсімдіктің тіршілік формасы оның климаттық жағдайларға ұзақ эволюциялық бейімделуінің нәтижесі болып табылады деген тұжырымға негізделді.
Ағаш өсімдіктерінде тіршілік формасы келесі ерекшеліктер арқылы анықталады:
- сүректену деңгейі;
- негізгі діңнің болуы;
- тәждің қалыптасу сипаты;
- көпжылдық өркендердің сақталуы;
- жаңару мүшелерінің орналасуы.
Тіршілік формалары өсімдіктің климатқа, ылғал режиміне және температуралық жағдайларға бейімделуінің көрінісі болып табылады.
Биоморфология – өсімдіктердің тіршілік формаларын олардың морфологиялық құрылымы мен экологиялық бейімделуі негізінде зерттейтін ғылым саласы.
Ағаш өсімдіктерінде биоморфологиялық белгілер ұзақ мерзімді эволюциялық бейімделудің нәтижесі болып табылады. Мысалы:
- құрғақ аймақта өсетін ағаштар аласа және тығыз тәжді болады;
- желді аймақтарда діңі иілгіш немесе жатаған пішінді түрлер кездеседі;
- ылғалды ормандарда биік, жарыққа ұмтылатын ағаштар басым.
Сондықтан биоморфологиялық жіктеу өсімдіктің экологиялық стратегиясын түсінудің маңызды құралы болып саналады.
Дендрологиядағы негізгі тіршілік формалары
Дендрологияда сүректі өсімдіктер бірнеше негізгі топқа бөлінеді.
1 Ағаштар
Ағаш – айқын дамыған бір негізгі діңі бар, биіктігі жоғары, ұзақ өмір сүретін сүректі өсімдік.
Негізгі белгілері:
- орталық жетекші діңнің болуы;
- биік өсу (әдетте 5–10 м жоғары);
- тәждің айқын қалыптасуы;
- ұзақ өмір сүру ұзақтығы.
Экологиялық маңызы:
- орман экожүйесінің негізгі құрылымын қалыптастырады;
- көмірқышқыл газын сіңіруде маңызды;
- микроклимат түзеді.
Мысалдар: емен, жаңғақ, үйеңкі.
2 Бұта
Жер бетіне жақын орналасқан бірнеше негізгі сүректі сабақтары бар, салыстырмалы түрде аласа өсетін көпжылдық өсімдік. Бұталарда ағаштардағыдай бір ғана орталық дің болмайды, өсімдік бірнеше тең дәрежелі өркендер жүйесі арқылы дамиды.
Негізгі белгілері:
- бірнеше негізгі діңдердің болуы;
- сабақтардың топырақ бетіне жақын тармақталуы;
- биіктігінің салыстырмалы түрде төмен болуы (көбіне 0,5–5 м);
- жаңару қабілетінің жоғары болуы;
- кесілгеннен кейін қайта өркендеу мүмкіндігі.
Экологиялық маңызы:
- топырақ эрозиясын төмендетеді;
- жануарлар үшін қорғаныш және қорек ортасын қалыптастырады;
- орман асты ярусын құрайды;
- экстремалды климат жағдайларына ағаштарға қарағанда төзімді келеді.
Бұталар көбіне құрғақшылыққа, жел әсеріне және температура ауытқуына жақсы бейімделген, себебі олардың жаңару бүршіктері жерге жақын орналасып, қорғаныс деңгейі жоғары болады.
Мысалдар: итмұрын, қарақат, бөріқарақат, тобылғы.
3 Шала бұта
Төменгі бөлігі сүректеніп, жоғарғы өркендері жыл сайын жартылай немесе толық жаңарып отыратын өсімдіктер тобы. Бұл тіршілік формасы ағаш пен шөптесін өсімдіктер арасындағы аралық биоморфологиялық тип болып саналады.
Негізгі белгілері:
- сабақтың төменгі бөлігі көпжылдық сүректі;
- жоғарғы бөлігі маусым сайын жаңарып отырады;
- биіктігі әдетте 20-80 см;
- қолайсыз кезеңде жер үсті бөлігінің бір бөлігі қурауы мүмкін.
Экологиялық маңызы:
- құрғақ және континенталды климат жағдайларына бейімделген;
- булануды азайтып, су үнемдеуге мүмкіндік береді;
- топырақтың тұрақтылығын сақтауға қатысады.
Бұл тіршілік формасы әсіресе шөлейт және дала аймақтарында кең таралған, себебі өсімдік энергия ресурстарын үнемді пайдаланады.
Мысалдар: жусанның кейбір түрлері, лаванда, тимьян.
4 Лианалар
Өздігінен тік өсе алмайтын, бірақ басқа өсімдіктерге немесе тірек құрылымдарға сүйене отырып жоғары қарай өсетін сүректі өсімдіктер.
Негізгі белгілері:
- ұзын әрі иілгіш сабақ;
- тірекке оралу немесе жабысып өсу қабілеті;
- сүректі ұлпалардың жақсы дамуы;
- жылдам вертикальды өсу.
Экологиялық маңызы:
- орман экожүйесінде кеңістікті тиімді пайдаланады;
- жарыққа жету стратегиясының ерекше типін көрсетеді;
- биоалуантүрлілікті арттырады.
Лианалар энергияны қалың дің қалыптастыруға емес, ұзын өркен өсіруге бағыттайды, сондықтан олар жарық үшін бәсекеде тиімді стратегия қолданады.
Мысалдар: жүзім, шырмауық, актинидия.
5 Ағаш тәрізді бұталар
Бұл топ ағаш пен бұта арасындағы өтпелі тіршілік формасы болып саналады. Кейбір жағдайларда бір негізгі дің байқалғанымен, төменгі бөлігінде күшті тармақталу сақталады.
Негізгі белгілері:
- әлсіз айқындалған негізгі дің;
- төменнен тармақталу;
- орташа биіктік;
- экологиялық жағдайға байланысты морфологиясының өзгергіштігі.
Экологиялық маңызы:
- шекаралық экожүйелерде (орман–дала, тау етегі аймақтары) кең таралған;
- климаттық өзгерістерге икемді бейімделеді;
- қалалық көгалдандыруда жиі қолданылады.
Мысалдар: сирень, кейбір тал түрлері, сәндік алма ағаштарының аласа формалары.
Ағаш өсімдіктерінің тіршілік формалары олардың эволюциялық бейімделу стратегиясын көрсететін маңызды биоморфологиялық көрсеткіш болып табылады.
Әрбір форма белгілі бір экологиялық жағдайларға сәйкес қалыптасқан: ағаштар – тұрақты орман экожүйелерінде, бұталар – өзгермелі ортада, ал лианалар – жарық үшін бәсекелі ортада тиімді тіршілік етеді.
Сондықтан дендрологияда тіршілік формаларын зерттеу тек морфологиялық сипаттамамен шектелмейді, ол өсімдіктердің экологиялық тұрақтылығын, интродукциялық әлеуетін және ландшафтық қолданылу мүмкіндігін ғылыми тұрғыдан бағалаудың негізі болып саналады.
Теориялық бөлімді оқып болсаңыз, білімді бекіту тапсырмаларына өтіңіз:
Практикалық тапсырмалар (1.4)