K
K-стратегия – аз ұрпақ, бірақ ұзақ өмір және жоғары тіршілікке қабілеттілік стратегиясы.
P
pH – топырақ ерітіндісінің қышқылдығын сипаттайтын көрсеткіш.
R
r-стратегия – көп ұрпақ беруге бағытталған, өміршеңдігі төмен модель.
А
Абиотикалық факторлар – тірі организмдерге әсер ететін өлі табиғат компоненттері (температура, жарық, ылғал, жел, топырақ жағдайы).
Абсциз қышқылы – стресс жағдайларына жауап беретін және өсімдіктің физиологиялық тыныштық күйін қамтамасыз ететін гормон.
Адаптивтік әлеует – орта өзгерісіне бейімделу қабілеті.
Адгезия – су молекулаларының ксилема қабырғасына жабысуы.
Ағаш – айқын дамыған бір негізгі діңі бар, биіктігі жоғары, ұзақ өмір сүретін сүректі өсімдік.
Азот (N) – аминқышқылдары, ақуыздар, нуклеин қышқылдары және хлорофилл молекулаларының негізгі құрамдас бөлігі.
Аналық – гүлдің аналық жыныс мүшесі және бірнеше құрылымдық бөліктен тұрады: аналық аузы (stigma), аналық мойны (style) және жатын (ovarium).
Анатомиялық принцип – өсімдіктердің ішкі құрылым ерекшеліктерін зерттеуге негізделеді және морфологиялық белгілерді толықтыратын маңызды ғылыми бағыт.
Анемофилия – жел арқылы тозаңдану механизмі.
Аталық – гүлдің аталық жыныс мүшелерінің жиынтығы.
Ауксиндер – өсімдіктің ұзару өсуін реттейтін негізгі гормондар тобы.
Аэрация – топырақтағы ауа алмасу процесі, тамыр тынысын қамтамасыз етеді.
Б
Бағаналы (палисадты) паренхима – хлоропласттарға бай негізгі фотосинтездеуші ұлпа.
Биоморфология – өсімдіктердің тіршілік формаларын олардың морфологиялық құрылымы мен экологиялық бейімделуі негізінде зерттейтін ғылым саласы.
Борпылдақ паренхима – газ алмасуға қатысатын ауа қуыстары бар ұлпа.
Бөлім – өсімдіктер әлеміндегі ең ірі таксономиялық бірліктердің бірі. Бұл деңгейде өсімдіктер жалпы морфологиялық және репродуктивтік ерекшеліктеріне қарай біріктіріледі.
Буын – сабақтың жапырақтар, бүршіктер және кейде жанама өркендер бекінетін аймағы.
Буын аралығы – екі көршілес буын арасындағы сабақ бөлігі.
Бүршік – болашақ өркеннің бастамасы болып табылатын меристемалық құрылым.
Бірүйлілік – бір дарақта аталық және аналық гүлдердің қатар дамуы.
Г
Гамета – жыныстық көбеюге қатысатын гаплоидты жыныс жасушасы (спермий және жұмыртқа жасушасы).
Ген ағыны – популяциялар арасында генетикалық материал алмасуы.
Генеративтік мүшелер – өсімдіктің жынысты көбею процесін жүзеге асыратын, эволюциялық тұрғыдан жоғары деңгейде маманданған морфологиялық құрылымдар.
Генетикалық әртүрлілік – популяциядағы аллельдік вариациялар деңгейі.
Гиббереллиндер – жасушалардың созылуын және сабақтың интернодтарының ұзаруын күшейтетін гормондар.
Гүл – жыныс жасушалары түзілетін және ұрықтану жүзеге асатын негізгі репродуктивтік орган.
Гүлсағақ – гүлді сабақпен байланыстыратын осьтік құрылым.
Гүлсерік – гүлдің сыртқы бөлігін құрайтын стерильді жапырақшалар жүйесі.
Гүлтабан – гүл мүшелерінің барлығы бекінетін қысқарған өркен осінің кеңейген бөлігі.
Д
Дендрология – сүректі өсімдіктердің алуан түрлілігін, олардың морфологиялық және анатомиялық құрылым ерекшеліктерін, биологиялық қасиеттерін, экологиялық бейімделу механизмдерін және географиялық таралу заңдылықтарын зерттейтін ботаника ғылымының дербес әрі кешенді саласы.
Дендрохронология – ағаш сақиналарын зерттеу арқылы өткен климаттық және экологиялық жағдайларды қалпына келтіруге мүмкіндік беретін ғылыми бағыт.
Е
Ерте сүрек – вегетациялық кезең басында түзілетін, ірі кеуекті, су өткізгіштігі жоғары ксилема бөлігі.
Ж
Жапырақ – фотосинтез, газ алмасу және транспирация процестерін жүзеге асыратын өсімдіктің негізгі ассимиляциялық мүшесі.
Жапырақ аппараты – өсімдіктің барлық жапырақтарының жиынтығы және олардың кеңістікте орналасу жүйесі.
Жапырақ негізі – жапырақтың сабақпен жанасатын төменгі бөлігі.
Жарық қарқындылығы – белгілі бір уақыт ішінде өсімдікке түсетін жарық энергиясының мөлшері.
Жел стрессі – желдің механикалық әсерінен өсімдікте пайда болатын физиологиялық және морфологиялық өзгерістер жиынтығы.
Жеміс – ұрықтанудан кейін аналық жатынынан түзілетін құрылым.
Жүйкелену – жапырақ тақтасының ішінде орналасқан өткізгіш шоқтар жүйесі.
Жылу аралы эффектісі – энергетикалық баланс пен су айналымының өзгеруінен туындайтын антропогендік микроклиматтық құбылыс.
Жылу режимі – орта температурасының тәуліктік және маусымдық өзгеру сипаттамасы.
И
Интродукция – өсімдік түрлерін табиғи ареалынан тыс жаңа географиялық аймақтарға енгізу және олардың бейімделу деңгейін зерттеу процесі.
К
Калий (K) – осмостық реттелу мен устьица қызметіне қатысатын макроэлемент.
Камбий – сабақтағы меристемалық (бөлінгіш) ұлпа қабаты. Камбий жасушалары үздіксіз бөлініп, ішкі жағында ксилеманы, сыртқы жағында флоэманы түзеді және сабақтың жуандап өсуін қамтамасыз етеді.
Кеш сүрек – маусым соңында түзілетін, ұсақ кеуекті, тығыз және механикалық берік ксилема бөлігі.
Класс – бөлім ішіндегі ірі морфологиялық топтарды біріктіретін таксономиялық деңгей.
Ксилема – сүректің ғылыми атауы; тамырдан жапырақтарға қарай су мен минералдардың жоғары қозғалысын қамтамасыз етеді.
Кохезия – су молекулаларының сутектік байланыстар арқылы бір-біріне тартылуы.
Кутикула – пассивті су жоғалтуды шектейтін қорғаныш барьер.
Кутикулярлық транспирация – жапырақ эпидермисін жабатын кутикула қабаты арқылы жүретін су жоғалту.
Қ
Қабық – ағаш сабағының сыртқы қорғаныш бөлігі. Қабық өсімдікті механикалық зақымданудан, температура өзгерістерінен, зиянкестер мен патогендерден қорғайды және ішкі ұлпалардың тұрақты қызметін қамтамасыз етеді. Қабық құрамына перидерма және флоэма кіреді.
Қартаю – жеке организмнің әлсіреу фазасы болғанымен, популяциялық деңгейде орман қауымдастығының табиғи жаңаруын қамтамасыз ететін маңызды биологиялық механизм.
Қатар – бірнеше тұқымдастарды біріктіретін аралық жүйелік деңгей. Қатар құрамындағы өсімдіктерде гүл құрылысы, тозаңдану ерекшеліктері және жеміс типі бойынша ортақ белгілер байқалып, олардың филогенетикалық туыстығын нақтылауға мүмкіндік береді.
Қосарланған ұрықтану – жабықтұқымды өсімдіктерге тән ерекше процесс; бір спермий жұмыртқа жасушасымен қосылып зигота түзсе, екіншісі орталық жасушамен қосылып эндосперм бастамасын қалыптастырады.
Л
Лентицельдер – перидермадағы борпылдақ жасушалар аймағы, олар газ алмасуға мүмкіндік береді.
Лигнин – жасуша қабырғасын қатайтып, сүрекке беріктік беретін күрделі органикалық полимер.
М
Максимум шегі – фактордың тіршілікке мүмкіндік беретін ең жоғарғы деңгейі.
Мезокарпий – ортаңғы қабат; көбіне шырынды немесе қор жинаушы ұлпа.
Мезотермді түр – қоңыржай температура жағдайында оңтайлы өсетін түр.
Мезофильді түр – орташа ылғал жағдайында жақсы дамитын өсімдік.
Минимум шегі – фактордың тіршілікке мүмкіндік беретін ең төменгі деңгейі.
Меристема – белсенді бөлінетін жас жасушалардан тұратын ұлпа. Өсімдіктің өсуі мен жаңа ұлпалардың түзілуіне жауап береді.
Микориза – тамыр мен саңырауқұлақ арасындағы симбиоздық байланыс.
Морфогенез – өсімдік мүшелерінің қалыптасуы мен құрылымдық дамуының биологиялық процесі.
Морфологиялық пластикалылық – өсімдіктің сыртқы орта жағдайларына жауап ретінде өркеннің ұзындығын, тармақталу дәрежесін, жапырақтардың орналасуын және тәж пішінін өзгерту процесі.
Морфологиялық принцип – өсімдіктерді олардың сыртқы құрылым ерекшеліктерін салыстыру арқылы жүйелеуге негізделген ең көне әрі ұзақ уақыт бойы негізгі әдіс ретінде қолданылған ғылыми бағыт.
О
Онтогенез – жеке организмнің ұрықтану сәтінен бастап табиғи қартаюы мен тіршілік циклінің аяқталуына дейінгі барлық даму кезеңдерінің жиынтығы.
Осмос – судың жартылай өткізгіш мембрана арқылы су потенциалы жоғары ортадан (топырақ ерітіндісі) су потенциалы төмен ортаға (тамыр жасушасының цитоплазмасы) бағытталған қозғалысы.
Ө
Өзек – сабақтың орталық бөлігінде орналасқан паренхималық ұлпа. Қор заттарын жинақтайды және жас өсімдіктерде физиологиялық белсенді аймақ болып табылады.
Өркен – өсімдіктің жерүсті вегетативтік мүшелерінің жүйесін біріктіретін күрделі морфологиялық құрылым.
Өсімдіктер интродукциясы – дендрология ғылымының маңызды бағыттарының бірі болып табылатын, өсімдік түрлерін табиғи таралу аймағынан тыс жаңа географиялық және экологиялық жағдайларға енгізу және олардың бейімделу қабілетін ғылыми тұрғыдан зерттеу процесі.
П
Паренхима – тірі, жұқа қабырғалы жасушалардан тұратын негізгі ұлпа. Қор жинау, зат алмасу және регенерация процестеріне қатысады.
Перидерма – екіншілік жабын ұлпа, ол өсімдіктің сыртқы қабатын түзеді. Перидерма суберинге бай жасушалардан тұрып, су булануын азайтады және сыртқы орта әсерінен қорғайды.
Перикарпий – жеміс қабырғасы; жатын қабырғасының өзгеруі нәтижесінде түзіледі.
Популяциялық тұрақтылық – популяция саны мен құрылымының ұзақ мерзімді орнықтылығы.
С
Сабақ – өсімдіктің жерүсті бөлігінің тірек және өткізгіш қызмет атқаратын негізгі вегетативтік мүшесі.
Сағақ – жапырақ тақтасын сабақпен байланыстыратын өткізгіш әрі тірек құрылым.
Стресс-төзімділік – өсімдіктің қолайсыз экологиялық факторларға қарсы тұру қабілетін сипаттайтын көрсеткіш.
Сүрек – су мен минералдық заттарды тасымалдайтын және механикалық тірек қызметін атқаратын негізгі өткізгіш ұлпа. Ағаш діңінің негізгі массасын құрайды.
Су алмасу – өсімдік ағзасындағы су сіңірілуі, тасымалдануы, булануы және қайта бөлінуінен тұратын интегралды физиологиялық жүйе.
Су потенциалы (Ψ) – судың термодинамикалық күйін сипаттайтын көрсеткіш.
Т
Тамыр жүйесі – ағаш өсімдігінің топырақпен байланысын қамтамасыз ететін, су мен минералдық элементтерді сіңіретін, өсімдікті механикалық бекітетін және физиологиялық тепе-теңдікті реттейтін негізгі морфологиялық құрылым.
Температуралық амплитуда – түрдің белгілі бір жылулық диапазонында тіршілік ету мүмкіндігінің шегі.
Тигмоморфогенез – механикалық әсерлерге (жел, жанасу) жауап ретінде өсімдік құрылымының өзгеруі.
Тоз – перидерманың сыртқы қорғаныш қабаты. Жасушалары өлі, қабырғалары тығыз және су өткізбейтін қасиетке ие.
Тозаңдану – аталықтың тозаңқабында түзілген тозаң дәндерінің аналық аузына тасымалдану процесі.
Тозаң дәні – аталықтың микроспорангийінде түзілетін және еркек гаметофитті білдіретін көпқабатты тірі құрылым; құрамында вегетативтік және генеративтік жасушалар болады.
Тозаңтүтік – тозаң дәнінің вегетативтік жасушасынан түзілетін ұзын өсінді; аталық гаметаларды тұқымбүршікке жеткізетін өткізгіш құрылым.
Транспирация – өсімдік мүшелерінің, негізінен жапырақ бетінің, су буы түрінде атмосфераға су жоғалту процесі.
Трахеидтер – өткізгіш және тірек қызметін қатар атқаратын ұзынша жасушалар, әсіресе қылқанжапырақтыларда маңызды.
Трахеялар – су өткізгіштік қызмет атқаратын ұзын түтікше тәрізді жасушалар.
Тургор қысымы – жасуша ішіндегі судың қабырғаға түсіретін қысымы.
Туыс – морфологиялық және биологиялық жағынан бір-біріне жақын бірнеше түрді біріктіретін таксономиялық деңгей.
Тұқым – жаңа өсімдіктің бастамасы болып табылатын биологиялық құрылым.
Тұқымдас (family) – морфологиялық және биологиялық белгілері ұқсас бірнеше туыстарды біріктіретін таксономиялық бірлік. Бұл деңгейде жапырақ орналасуы, гүл құрылысы, жеміс типі және анатомиялық ерекшеліктер тұрақты диагностикалық белгілер ретінде қарастырылады.
Түр (species) – таксономиялық жүйенің негізгі және ең нақты бірлігі. Түр табиғи жағдайда өзара еркін будандаса алатын, генетикалық тұтастығы сақталған және тұрақты морфологиялық белгілер жиынтығымен сипатталатын организмдер тобын білдіреді; осы деңгейде өсімдіктің экологиялық ерекшеліктері мен бейімделу қасиеттері толық көрінеді.
Тіршілікке қабілеттілік – интродукцияланған өсімдіктің жаңа орта жағдайында ұзақ уақыт бойы өмір сүре алу мүмкіндігін сипаттайтын негізгі көрсеткіш.
У
Урбанизация – бұл табиғи ландшафттардың құрылымдық, функционалдық және биогеохимиялық тұрғыдан қайта ұйымдасуына алып келетін көпфакторлы антропогендік трансформация үдерісі.
Устьица – екі күзетші жасушадан тұратын арнайы саңылау.
Ұ
Ұрық – зиготаның митоздық бөлінулері нәтижесінде қалыптасатын болашақ өсімдіктің бастамасы.
Ф
Фенология – өсімдіктердің жылдық тіршілік циклінде қайталанып отыратын маусымдық даму кезеңдерін (фенологиялық фазаларды) зерттейтін ботаника мен экологияның маңызды ғылыми бағыты.
Филлотаксис – жапырақтардың сабақ бойында белгілі бір геометриялық заңдылықпен орналасуы.
Фитохром жүйесі – жарықтың спектрлік құрамын қабылдайтын және өсімдіктің даму процестерін реттейтін фоторецепторлық жүйе.
Флоэма – органикалық заттарды тасымалдайтын өткізгіш ұлпа. Жапырақта фотосинтез нәтижесінде түзілген қанттар мен басқа органикалық қосылыстарды тамырларға және өсудің белсенді аймақтарына жеткізеді.
Фосфор (P) – энергия алмасу (АТФ) процестеріне қатысатын элемент.
Фотоморфогенез – жарық сигналдарының әсерінен өсімдіктің өсуі мен морфологиялық құрылымының өзгеруі.
Фототропизм – өркендердің жарық көзіне қарай бағытталып өсуі.
Ц
Цитокининдер – жасуша бөлінуін (цитокинезді) реттейтін негізгі гормондар.
Ы
Ылғал режимі – өсімдіктің тіршілік ортасындағы су мөлшері мен оның қолжетімділік деңгейін сипаттайтын жағдайлар жиынтығы.
Э
Эволюциялық принцип – өсімдіктерді олардың тарихи даму жолы мен шығу тегіне негіздей отырып жүйелеу.
Экзокарпий – жемістің сыртқы қорғаныш қабаты.
Экологиялық амплитуда – белгілі бір түрдің немесе популяцияның қоршаған орта факторларының белгілі бір диапазонында тіршілік етіп, өсу, даму және көбею қабілетін сақтай алу шегі.
Экологиялық принцип – өсімдіктерді олардың тіршілік ортасына бейімделу ерекшеліктерін ескере отырып жүйелеу.
Эндокарпий – тұқымды тікелей қоршайтын ішкі қабат.
Эндосперм – ұрықты қоректік заттармен қамтамасыз ететін қор жинаушы ұлпа; көбіне триплоидты генетикалық құрылымға ие.
Эпидерма – сыртқы қорғаныш қабат, булануды реттейтін кутикуламен қапталған.
Ю
Юглон – Juglans түрлеріне тән фенолдық қосылыс, аллелопатиялық белсенділігі бар.